Билјана БАБИЌ за Република.мк
Куќниот притвор за Артан Груби формално може да се објасни со закон. Во кривичната постапка тоа е дозволена мерка, обвинителството има дискреционо право да ја предложи, судот има право да ја прифати. На хартија, сè изгледа чисто. Но во Македонија одамна не живееме на хартија, туку во реалност во која секоја ваква одлука се мери со едно единствено прашање: дали истото ова ќе се случеше ако стануваше збор за некој без функција, без моќ и без политичка тежина? Токму затоа ова не е правна, туку длабоко општествена тема. Не затоа што граѓаните го оспоруваат законот, туку затоа што со години гледаат како законот различно се применува.
Обвинителството вели дека осомничениот доброволно се пријавил, дека доказите се во најголем дел обезбедени, дека му е одземен пасошот и дека постојат безбедносни ризици ако остане во притвор. Сето тоа може да биде точно. Но вистинскиот проблем е што јавноста повеќе не верува во „може да биде точно“. Јавноста памети премногу случаи во кои почетокот бил строг, а крајот нејасен. Памети премногу постапки што траеле предолго, премногу истраги што се разводниле, премногу звучни имиња што исчезнале во правни лавиринти. И кога системот еднаш ќе ја изгуби довербата, секоја следна одлука — па и законска — изгледа како привилегија.
Не се работи за тоа дали куќниот притвор е поблага мерка. Се работи за тоа што кај нас таа речиси секогаш се доживува како мерка резервирана за моќните. За обичниот човек, притворот е правило, а олеснителните околности ретко звучат толку убедливо. Кога, пак, станува збор за високи функционери, одеднаш системот станува внимателен, прецизен, аналитичен, загрижен за човековите права, за безбедноста, за пропорционалноста. Тоа не е проблем на законот. Тоа е проблем на неговата селективна историја.
Особено загрижува аргументот дека во притвор не можела да се гарантира безбедноста. Ако државата не може да гарантира безбедност во сопствените институции, тогаш тоа е многу поголем скандал од самиот предмет. Тоа значи дека системот не е немоќен само да гони криминал, туку и да обезбеди основен ред. А ако овој аргумент стане практика, тогаш секој чувствителен случај ќе може да се претвори во „исклучок“. Правдата не смее да функционира преку исклучоци, затоа што тогаш исклучокот станува правило.
Апелите да не се коментира постапката звучат како институционална желба за мир. Но довербата не се создава со молк. Довербата се создава кога граѓаните ќе видат дека системот е подеднакво строг и кон моќните и кон немоќните. Кога ќе видат дека нема развлекување, нема тактизирање, нема политички калкулации, туку јасна, брза и недвосмислена постапка. Сè друго изгледа како обид да се купи време, а времето е токму она што најмногу ја уништувало правдата во оваа држава.
Затоа ова не е приказна за еден човек, ниту за една мерка. Ова е уште еден тест дали институциите ќе покажат дека можат да функционираат без сенката на политиката што со години лебди над правосудството. Ако предметот добие ефикасна разрешница, со јасна обвинителска одлука и судска постапка без одолговлекување, тогаш куќниот притвор ќе остане само процесна епизода. Ако, пак, сè се претвори во долга и нејасна правна магла, тогаш ова ќе биде уште една потврда на она што граѓаните одамна го мислат — дека кај нас формално сите се еднакви пред закон, а во пракса некои секогаш имаат повеќе време, повеќе разбирање и повеќе простор.
Најголемата штета од ваквите случаи не е политичка, туку институционална. Со секоја одлука што остава сомнеж, правосудството губи дел од авторитетот што и онака тешко го одржува. А држава во која граѓаните не веруваат во правдата не ја губи само довербата во судовите — ја губи довербата во сопственото постоење како правна држава. Затоа прашањето денес не е каде ќе ја издржува мерката осомничениот. Прашањето е дали системот конечно ќе покаже дека знае да биде праведен тогаш кога тоа е најтешко: кога треба да суди без разлика кој стои од другата страна.
