ИНТЕРВЈУ НА ЈАНЕВСКА ЗА МИА: Барањето отчетност не е мешање во автономијата на универзитетите, за студентите најважно е дека ќе се цени нивното знаење

-Барањето отчетност од универзитетите како се трошат средствата и како функционираат не сметам дека е мешање во автономијата. Ние не велиме дека ја завршиле добро или лошо работата, само велиме дека треба да дадат извештај за она што сработиле, како работеле и на кој начин управуваат де факто со средствата што им ги дава државата, вели министерката за образование и наука Весна Јаневска по реакциите од јавните универзитети, кои од новиот закон за високо образование бараат поголема автономија.

Во интервју за МИА министерката Јаневска вели дека не се крие опасност и не треба да биде спорно тоа што на предлог на министерот може да се прават структурни промени на универзитетите затоа што тоа би било во консултација со нив и оти на крајот ќе одлучат нивните наставнички совети. Додава дека без оглед што ќе предложи министерот, има механизми што може да ја запрат неговата одлука, односно дека на крајот сè завршува во Собранието, кое го има легитимитетот да ја спроведе одлуката на министерот.

Укажува и дека не може да биде владино влијание тоа што два члена во Универзитетскиот совет ќе ги предлага Владата.

– Јас не се согласувам затоа што Владата нема мнозинство во составот на членовите на овој Совет. Два члена никако не може да бидат мнозинство – порачува Јаневска.

Во врска со стриктните услови за напредување во наставно-научни звања, т.е. обврската на професорите да објавуваат трудови во светските научни бази, убедена е, како што вели, дека критериумите се достижни. Спорно е дали сите треба да објавуваат во списанија од базата Web of Science или можеби треба да се предложат и некои други.

– Останува дали и општествените науки треба да објавуваат на Web of Science. Тие предлагаат тоа да биде во базата Scopus, што исто така не е проблем, но потоа продолжува барањето дека треба да биде и во некои други списанија, кои се помалку научно релевантни, што на крајот би резултирало со помала видливост и на нашите универзитети и на нашите професори. Станува збор и за нивна лична видливост доколку се истакнати членови на научната заедница. Ние ги привршуваме јавните расправи, ќе го видиме расположението, размислуваме на таа тема, но не би требало да очекуваат големи отстапки – посочи Јаневска.

Во интервјуто за МИА министерката откри дека, по реакциите, размислуваат да ја вратат одредбата со која се забранува непотизам, односно на иста високообразовна установа да работат родител и дете. Одредбата постоеше во законите за високото образование од 2008 и од 2018, но во овој предлог е тргната.

– Многумина од правниците велат дека не е во ред да стои, оти децата треба да се рамноправни во трката за знаење и работни места, но ако граѓаните мислат поинаку, јас немам ништо против и, најверојатно, повторно ќе ја вратиме за да не предизвикува револт кон нешто добро што го правиме – вели Јаневска.

Во однос на придобивките што ќе ги имаат студентите како дел од академската заедница, министерката рече дека законот се обидува да направи меритократија, да се ценат нивното знаење и нивните достигнувања.

– Им даваме на одредени групи предност при вработување во академската заедница, што е исклучително значајно за квалитетот на луѓето што ќе влезат во академската заедница. Досега немаме забелешки дека студентите од нешто се незадоволни. Повеќето од нив го поддржуваат законот во целост – посочи министерката.

За новините во законот за научноистражувачката дејност, кој е ставен на ЕНЕР пред неколку дена, вели дека е аналоген на законот за високото образование и смета дека за него ќе има помалку забелешки отколку за законот за високото образование, кој е поголем и пререгулиран.

Во интервјуто министерката зборува и за буџетот за наука и за зголемените инвестиции за научноистражувачките проекти, соопшти дека Владата набргу ќе ја донесе новата стратегија за образованието за наредните пет години, како и концепцијата за гимназиско образование за која сега, како што рече, добиваат многу малку реакции отколку за првата верзија, која МОН лани ја повлече.

Во пресрет на објавувањето на конкурсот за запишување во средно образование за учебната 2026/2027, Јаневска рече дека средното стручно образование се движи во посакуван правец и дека во моментот тоа е најсилната алка во образовниот процес и во целиот образовен систем.

Во продолжение МИА го пренесува интервјуто во целост

Министерке Јаневска, деновиве на јавните универзитети присуствувате на расправите за новите закони за високо образование. Слушаме порака од универзитетите дека очекуваат поголема автономија и барања некои делови од законот кои се пререгулирани да бидат отстранети или релативизирани. Од што стравуваат професорите во законот, дали со некои одредби се ограничува или условува академската слобода во кадровските прашања, финансирањето, во нивната мобилност итн.?

– Она што на јавната расправа во УКИМ беше посочено, но и во медиумите, како конкретен пример на што и ние може да се фокусираме и размислиме, е постоењето на Универзитетскиот совет, кој постоел и во претходниот закон, предвиден бил со својата улога, но никогаш не профункционирал. Овој пат ние му дадовме две-три ингеренции повеќе, но јас би сакала да објаснам за јавноста дека станува збор за отчетност за тоа како се трошат средствата и како функционира универзитетот, целокупната негова функција. И тоа е вообичаено во речиси сите европски земји, некои построго, со надворешни членови, со поголем интензитет на државата, некои, да речеме, малку послабо, со поголем интензитет во однос на присуството на академската заедница. Но не сметам лично дека тоа е мешање во автономијата. Зошто бараме отчетност и имаме право да бараме отчетност? Затоа што во правец на јавниот интерес државата одвојува средства за финансирање на универзитетите и очекува од нив да ја завршат својата работа онака како што треба. Во конкретниот случај ние не велиме дека ја завршиле добро или лошо работата, само велиме дека треба да дадат извештај на некој начин за она што сработиле, како работеле и на кој начин управуваат де факто со средствата што државата им ги дава.

Се жалат дека има два члена што ги предлага Владата и мислат дека тоа може да биде владино влијание. Јас не се согласувам затоа што Владата нема мнозинство во составот на членовите на овој Совет. Два члена никако не може да бидат мнозинство.

Вториот момент, на кој реагираат, се две ингеренции на министерот. Во еден член се вели дека министерот има право да запре извршување акт за кој ќе утврди дека е противзаконски. И спорно е на кој начин би се случило тоа утврдување. Секако, постојат институции чија обврска е да ја следат законитоста во работењето на универзитетите, и тоа се, да речеме, Агенцијата за квалитет во високото образование и, секако, Државниот просветен инспекторат, кои би му посочиле на министерот дека се случува нешто незаконско, на пример, незаконски избор во некое звање. Тоа сметаат дека можеби може да се релативизира.

И постои уште еден член во кој се вели дека на предлог на министерот може да се прават структурни промени на универзитетите, односно тие да се обединат, универзитет да се присоедини со друг универзитет, во кој децидно е кажано дека тоа ќе се случи по консултација со универзитетите, еве, да упростиме – нивните наставнички совети итн. Сметаат дека е престрого и дека Владата нема право да одлучува за такво нешто и Собранието де факто оти сè завршува во Собранието за што исто така лично и длабоко сметам дека не се во право. Нивни основач е Собранието, на научните институти основач е Владата, и тој закон е веќе на ЕНЕР, и оттука Владата исто така има право, во корист на јавниот интерес на земјата, односно на младите луѓе што во иднина ќе бидат всушност земјата, нели државата, да одлучува според определени стратегии, според некакви документи. Не арбитрарно затоа што така смета таа или зашто проценила случајно, без анализа и без документација.

Но, мислам дека тоа не треба да биде спорно. Не се крие тука опасност оти ако Владата одлучи да формира нова институција, таа може да ја формира. Станува збор, веројатно, за спојување и укинување на некои институции, но и тоа не е лесен процес. Без оглед дали министерот ќе предложи или не, постојат механизми што може да ја запрат неговата одлука, односно на крајот повторно сè завршува во Собранието, кое го има легитимитетот да ја спроведе одлуката на министерот. Тоа би биле членовите што се однесуваат на автономијата.

Најчести забелешки се заострените критериуми за напредување во наставно-научни звања, што е директно поврзано со обврската да објавуваат научни трудови во светските бази Web of Science и Scopus. Мислите ли дека тука може да настанат проблеми во примената откога ќе биде донесен законот за високо образование?

– Повторно ќе кажам, според мое длабоко убедување, овие критериуми се достижни. Нема дилема дека се достижни затоа што ние во минатото, пред 2018, сме имале многу сличен закон по кој се одвивало напредувањето на наставно-научните звања. И тогаш луѓето си ги почитувале и си напредувале во звањата. Можеби по еден период на релативна опуштеност, ова изгледа многу страшно, но мора да сфатиме дека општеството и универзитетите се една целина, дека универзитетите во суштина речиси најмногу придонесуваат за развој на општеството. Оттука, тие имаат обврска да им помогнат на целокупното граѓанство и на младите луѓе првенствено, на оние што треба да ги наследат во академската заедница или да влезат на пазарот на труд како стручњаци за да ја подобрат економијата, економската состојба во земјата, за да го подобрат функционирањето на приватниот бизнис итн.

Она што е спорно е дали сите треба да објавуваат во списанија од базата Web of Science или можеби треба да се предложат и некои други. Законот предвидува дека хуманистичките науки, ние сме ги наброиле, но генерално можe да бидат под едно име – хуманистички науки, и тоа не е никаков проблем, тоа може и да го направиме. Останува дали и општествените науки треба да објавуваат на Web of Science. Тие предлагаат тоа да биде во базата Scopus, што исто така не е проблем, но потоа продолжува барањето дека треба да биде и во некои други списанија, кои се помалку научно релевантни, што на крајот би резултирало со помала видливост и на нашите универзитети и на нашите професори затоа што станува збор и за нивна лична видливост доколку се истакнати членови на научната заедница.

Ние ги привршуваме јавните расправи, ќе го видиме расположението, размислуваме на таа тема, но не би требало да очекуваат големи отстапки затоа што и тоа не е арбитрарно донесено како одлука, туку работни групи, како и Министерството, по многу анализи на разни закони, по анализи на разни научни списанија, дошле до заклучок дека ова значително ќе помогне не само за ние да се поткренеме на Шангајската листа, тоа е можеби и најмалку важно, туку да ѝ дадеме квалитетно образование на нашата младина.

Откога почнаа дебатите, велите дека ќе бидат прифатени забелешките што се конструктивни и аргументирани. Може ли да издвоите некоја за која МОН се согласи, некоја одредба што ќе биде коригирана во законот што го предлагате? 

– Може, еве ексклузивно да кажам дека многу сериозно размислуваме да ја вратиме одредбата за непотизмот што ја тргнавме, а постоеше уште во законот од 2008, стоеше и во законот од 2018. Не мислам дека е праведна, не мислам дека имаат право, но министерот не е само вмровски министер, тој е министер на сите граѓани. Ако населението смета дека не е праведно да се извади оваа одредба, кога ќе ги завршиме јавните расправи, уште еднаш ќе седнеме и многу сериозно ќе ја видиме и неа.

Многумина од правниците велат дека не е во ред да стои, дека децата треба да се рамноправни во трката за знаење и за работни места, но ако граѓаните мислат поинаку, јас немам ништо против. Но искрено мислам дека е неправедна. Во мала земја вие не може да му забраните на детето да ја учи професијата на родителите, што, впрочем, е вообичаено насекаде.

Не е проблем студирањето, туку вработувањето.  Постои мислење дека секој професор си го вработува детето на својот факултет. Не е така. Има многу кои со сопствен труд постигнале да бидат професори на факултет. Јас не велам дека нема деца на професори вработени на истите факултети, но во прашање е струката. Ние сме статични и цел живот поминуваме во еден град. Не дека нема миграција, не дека не се случува доселување во Скопје итн., но, генерално, семејствата се врзани за еден град. И кога станува збор за универзитетите –  Битола, Штип, Тетово, Скопје, проблематично е целото семејство да се сели во Штип затоа што детето не смее да работи на истиот факултет на УКИМ.

Но, добро, најверојатно повторно ќе ја вратиме (одредбата) поради реакциите за да не предизвикува револт кон нешто добро што го правиме. Има таму член во кој се забранува родител да биде дел од комисија, во рецензентска комисија, во комисија за одбрана, таму ќе додадеме уште еден став и ќе биде во ред.

Покрај научниот напредок, ја имаме и наставната компонента. Дебатата е фокусирана на академскиот кадар, законот нив и ги тангира, но какви придобивки ќе имаат студентите од овој закон и од вториот закон во овој пакет – за квалитет во високото образование? 

– Така е. Целата расправа се фокусира на академскиот кадар, а студентите се дел од академската заедница. Моите средби со студентите, со нивни здруженија, покажуваат дека тие се задоволни од она што законот им го нуди. Како и досега, законот ги вклучува во сите управни тела на универзитетите и факултетите, со тоа што ние им го продолживме мандатот од една на две години и тие се задоволни со тоа. Претходно, факултетот, единицата на универзитетот, им ги распишуваше факултетските избори. Ние сега рековме дека тоа сами треба да го прават, но доколку не успеат сами да го направат, повторно останува одредбата дека деканот треба да ги распише изборите.

И она што мислам дека е најважно и поважно од овие норми е дека законот се обидува да направи некаква меритократија, да се ценат нивното знаење и нивните достигнувања, па им даваме на одредени групи предност при вработување во академската заедница, што е исклучително значајно за квалитетот на луѓето што ќе влезат во академската заедница.

Дополнително, има одредба во која велиме дека може да бидат вработени на проекти, како што ќе одлучи единицата – на тој начин. Го ограничивме надоместокот што демонстраторите треба да го примаат и рековме дека не може да биде помалку од одреден процент од просечната плата во Македонија. Тоа може да е отежнителна околност на некои факултети зашто не располагаат сите со еднакви средства, но помалите факултети имаат помала потреба од демонстратори, поголемите имаат поголема и тука некаде го гледаме балансот.

Досега немаме забелешки дека студентите од нешто се незадоволни. Напротив, има и поддршка од одредени групи студенти за критериумите за избор на наставниот кадар бидејќи јавна тајна е дека студентите не се сосема задоволни од сите професори, од начинот на предавање, одржувањето на испитите, комуникацијата итн. Повеќето од нив го поддржуваат законот во целост.

Деновиве на ЕНЕР е поставен и третиот закон од овој пакет – за научноистражувачка дејност. Кои се клучните новини и дали веќе стигнуваат забелешки? Завчера бевте на јавна расправа и во МАНУ – дали таа беше за овој закон или за високото образование?

– Не. Беше за двата закона – за високото и за квалитет во високото образование, не беше опфатен и законот за научноистражувачка дејност. Овие три закони се неделива целина. Ние малку задоцнивме со објавувањето на законот за научноистражувачка дејност на ЕНЕР, но тие секако ќе одат во пакет. Десетина дена е разликата затоа што сакавме уште еднаш да го провериме. Треба да стои на ЕНЕР, треба да ги видиме забелешките оти луѓе сме и службите не сакајќи може да направат и грешка и пропуст и добро е да имаме некаква контрола од луѓето што се засегнати, кои се научноистражувачки потенцијал на земјата.

Тој е аналоген на законот за високо образование, без спецификите што се за високо образование, туку се однесуваат на научноистражувачката дејност. Критериумите за избор на научноистражувачките звања се идентични на високообразовните, со одредени специфики што ги има кај нив. Бидејќи е аналоген на законот за високото образование, мислам дека тука ќе имаме многу помалку забелешки отколку за овој што е поголем и пререгулиран. Јас и, веројатно, професорите што работеа на овој закон сметаме дека во овој момент така и треба да остане, а во иднина, секако, постои можност да се досреди сè што мислат дека треба да се досреди.

Во овој закон е предвидено и финансирањето на научните институти, јавните првенствено, и се вклопени сите средства што МОН ги дава за научноистражувачка работа. Тргнувајќи од исплатата на печатените трудови во списанија со импакт-фактор, еднократната награда за оние што отпечатиле во импакт-фактор, студентите што студираат втор и трет циклус во земјата, студенти од Балканскиот Полуостров, кои студираат во земјата, оние студенти што студираат на најпрестижните универзитети во светот или најпрестижните на Шангајската листа, сето тоа е уредено во овој закон, до издавањето списанија, организирање меѓународни собири, учество на научници на меѓународни собири во земјата и странство, сè е тоа средено во овој закон.

Во науката е клучно финансирањето. Има тенденција за зголемување на инвестициите во проекти – оваа година повеќе од двојно средства во споредба со 2024. Поставена ли е цел за одвојувањето од БДП за наука бидејќи со години сме под европскиот просек, мислам дека е под 1 процент?

– Под еден е. Целта е 1 процент до крајот на мандатот, но тоа не зависи само од добрите желби. Буџетот на државата е тој. Јас ѝ благодарам на Владата што одлучи да бидеме приоритет иако, веројатно, во оваа земја сè е приоритет. Но Владата одлучи дека образованието е исклучително значајно и ние го зголемуваме буџетот и за образование и за наука.

И секогаш кога државниот буџет ќе биде во можност, ќе додели повеќе средства за образование и наука. Од проектите што минатата година ги добија научните истражувачи и високообразовните установи, и МАНУ тука припаѓа, беа навистина презадоволни. Тие проекти се двогодишни, што значи дека в година ние веќе би требало повторно да имаме огромна сума на средства, која повторно би ја распределиле за научноистражувачки проекти, базични, апликативни, поврзани со смарт-специјализацијата итн., а во меѓувреме продолжуваме да финансираме сè што го има во законот.

Паралелно со подготовката на овие закони, во Министерството за образование и наука течат процесите за реформи во целиот образовен систем. Меѓу нив е и новата национална стратегијата за образованието 2026 – 2030, кога ќе биде усвоена од Владата?

– Стратегијата помина повеќе јавни расправи и состаноци. Голем број луѓе беа вклучени, и во нејзиното креирање и во јавните расправи, и беше заклучено дека тоа е дефинитивниот документ. Се разбира, го работевме и со факултети и со странски партнери, кои навистина покажаа многу волја за да направиме еден добар документ.

Стратегијата е во владина процедура. Сега чекаме да видиме дали другите министерства имаат некакви забелешки, кои треба да ги вклопиме ако сметаме дека треба да ги внесеме и мислам дека веќе на следниот состанок на Генерален секретаријат ќе помине за да оди на Влада и ќе биде донесена. Кога ќе помине на Влада, министерот ја потпишува и таа станува валидна.

До крајот на месецот треба да заврши дискусијата за новата концепција за гимназиско образование. Првата верзија лани ја повлековте поради реакции што доаѓаа, пред сè, од општествените науки. Дали и за новиот текст има реакции? 

– На мое големо задоволство и на големо задоволство на Бирото за развој на образованието, оваа концепција не предизвика таква бурна реакција. Јас постојано велев дека треба да донесеме концепција што ќе биде во согласност со мислењата на експертите, на пошироката јавност, на наставниците што треба да ја спроведуваат и така и се однесувам како министер – кога видов бурна реакција, ја повлековме првата.

Меѓутоа, на оваа, повторувам на големо задоволство, реакции има минимално, само од одделни групи. Во овој момент реагираат неколку наставници по математика, кои сметаат дека треба да има повеќе часови по математика, иако ние сме предвиделе во последните две години напредна математика за оние ученици што ќе ја изберат. Тие се обврзни изборни предмети. Значи, во првите две години сите предмети, целата програма е иста за сите гимназиски ученици. Во втора и трета година имаат можност да избираат предмети што ќе им бидат обврзни, а имаат и дополнителни изборни необврзни предмети. Реагираа неколку наставници по предметот Математика и неколку наставници по Латински и класична култура бидејќи и тој е исто така изборен предмет.

Она што и во минатата концепција мислам дека не беше доволно разбрано, иако беше многупати повторено, еве и сега велам дека концепцијата предвидува да се работи и со помал број ученици. Значи, макар и пет-шест деца да изберат некој предмет. Да речеме латински, а секако ќе го изберат како изборен предмет оние што ќе сакаат да одат на медицина, оние што ќе сакаат да одат на биологија, на биохемија итн., наставник ќе има и ќе си го одржи часот, без разлика дали се пет или 35 ученици.

Така што, навистина не постои никаква опасност за наставниците. Но, како што реков, исклучително мали групи се тие што реагираат. Имавме јавна расправа одржана онлајн, на која се повторуваат истите овие елементи, повторно од неколку професори, и сметам дека многу бргу ќе може и неа да ја донесеме и да почнеме да се подготвуваме за трета година гимназиско образование од учебната 2027 – 2028 година, и со учебници, и со програми, и со распореди.

Идниот месец ќе биде објавен конкурсот за средно образование, каде што стручното е во голем подем во последните две-три години. Дали ќе се проширува изборот на стручни профили во согласност со новите барања на пазарот на труд и ќе има ли уште нови дуални паралелки во креирањето на квотите за упис?

– Повторно големо задоволство ми е да кажам дека средното стручно образование се движи во посакуван правец и ми се чини дека е најсилната алка во моментот во образовниот процес и во целиот образовен систем. Дуалните паралелки се покажаа како исклучително успешни на задоволство и на учениците и на работодавачите и тој процес се одвива одлично. Почнато е со една компанија, но сега имаме помеѓу 800 и 1.000 компании, кои се вклучени во овој процес. Над 13.000 ученици се во дуални паралелки, а лани и годинава над 70 проценти од деветтоодделенците се запишаа во средно стручно образование.

Тоа е голема надеж за оваа земја затоа што повеќето од нив се вработуваат таму каде што учат, остануваат во земјата, задоволни се од работодавачите, а тие се задоволни од работниците. Овој процес засега изгледа прилично, прилично успешен и се надевам дека во истиот правец и ќе се одвива.

Инаку, ние секоја година пред да го распишеме конкурсот бараме од општините да направат анализа на пазарот на труд и да ни ги пратат своите побарувања за она што им треба. Општините тоа редовно го прават и на тој начин ние го распишуваме конкурсот – според потребите во регионот во кој се наоаѓаат средните стручни училишта и според потребите на пазарот на труд.