Личната трагедија на македонскиот револуционер, ајдутин, четник и војвода Александар Турунџев, кој е предаден на турските власти за 150 златници од свој сонародник, по што бил обесен на Ат-Пазар во Битола на 30  август 1905 година, освен што е симбол на она што многу често провејува низ македонската историја – предавството, многу повеќе е симбол за истрајноста, пожртвуваноста и несопирливата борба на македонското население за слобода и по цена на сопствениот живот. Погубувањето на Турунџев се одвивало пред бројни сведоци, меѓу кои и неговата сопруга и нивните две малолетни деца, ќерка и син, кои биле принудени немо да го гледаат испуштањето на последниот здив на својот татко.

Тој бил македонски револуционер. Деец на Македонската револуционерна организација. Лерински војвода. Се карактеризирал со голема храброст и одлучност во борбите со турскиот аскер, која во одредени моменти, како што говорат историчарите, преминувала во лудост. Турската власт ги знаела овие негови особини и секогаш стравувала од неговите постапки. Бил заштитник на македонскиот народ од насилниците, пљачкашите, зулумџиите, а најсурово се пресметувал со гркоманите и андардските чети. Покрај борбите против османлиските власти, Турунџев бил голем борец против грчката, српската и бугарската пропаганда во Македонија, особено во периодот по Илинденското востание.

– Роден е во селото Екши Су, Леринско, (Горно Врбени) Османлиска Империја, денес Република Грција. Тој  многу млад се приклучил на редовите на Тајната македонско-одринска револуционерна организација (ТМОРО), прво како четник, а подоцна и како војвода. Пред создавањето на Организацијата дејствувал како ајдутин, а по вклучувањето во ТМОРО бил член на револуционерниот комитет во Цариград, а потоа дејствувал како член на терористичка група. Во 1902 година бил четник под раководство на војводата Георги Папанчев и дејствувал во Леринско. Во 1903 година бил назначен за војвода во Леринско.[1], вели за МИА, м-р Илија Василески, водич историчар во Н.У. Музеј на македонската борба за самостојност-Скопје.

Турунџев, нагласува историчарот Василески, бил активен учесник во Илинденското востание  (1903 година) во Леринско и под раководство на војводите Михаил Чеков и Георги Поп Христов учествувал во поголем број битки со османлиската војска.

Историчарот Ѓорѓи Чекутков од Битола за МИА нагласува дека во минатото се обидел малку повеќе да го истражи делото на Турунџев. Нагласува дека бил македонски револуционер кој живеел само 33 години, а 16 од нив ги посветил на македонското ослободително дело. Смета дека има малку познати историографски податоци за него, но и историски трудови, наспроти неговата големина на војвода, кој не само што се фатил во костец со турскиот аскер, туку водел непоколеблива борба против грчката пропаганда, како и српската и бугарската пропаганда особено по Илинденското востание.

Тој го заштитувал македонското население од нападите на турските зулумџии. Тој се вклучил уште во првите фази во организирањето на револуционерната мрежа. Бил еден од најистакнатите револуционери во битолскиот округ. Турунџев неуморно крстосувал низ костурските, битолските, леринските села, па се до Мала Преспа вршејќи обуки и набавка на муниција, формирајќи ја македонската револуционерна мрежа во овој регион. Се карактеризирал со голема храброст и одлучност во борбите со турскиот аскер, која во одредени моменти преминувала во лудост. Турската власт ги знаела овие негови особини и секогаш стравувала од неговите постапки. Бил заштитник на македонскиот народ од насилниците, пљачкашите, зулумџиите, а најсурово се пресметувал со гркоманите и андардските чети, вели Чекутков.

Според него, во виорот на Илинденското востание покажал фанатична пожртвувана борба. Учествувал во нападите на железничката станица во Лерин и во Горно Врбени извршувал диверзантски акции.

По трагичниот крај на востанието останал во внатрешноста на поробена Македонија. Иако била прогласена амнестија за комитите кои ќе се откажат од понатамошна борба, тој, вели Чекутков, не го положил оружјето. Напротив, со војводата Дамјан Груев работеле на обновување на битолскиот револуционерен округ. По неуспехот на востанието, останал во својата родна околија и помогнал во обновата на револуционерната мрежа во Битолскиот револуционерен округ. Бил избран за член на Леринско Горско началство.

Со задушувањето на Илинденското востание состојбата во илинденска Македонија, а особено во битолскиот револуционерен округ станала мошне тешка. Мерките што ги преземала осмалниската власт, зголеменото присуство на вооружени чети од соседните држави, но и врховистички чети, кои, пред се, биле насочени кон парализирање на дејноста на организацијата, му нанеле огромни штети на револуционерно девижење. Овој период на македонското националноослободително движење поминал и во занкот на засилени потери и жестоки судири со осмалискиот воен фактор во кои згаснале и животите на истакнати војводи и раководители на организацијата како Христо Узунов, Никола Карев, Ѓорѓи Сугарев, Даме Груев, Пандо Кљашев и други што дополнително влијаело на влошување на состојбата и продлабочување на кризата во организацијата.

По неуспехот на Илинденското востание, судбината на Турунџев му се изменила во 1904 година, кога во селото Ајтос бил предаден од шпионот Митре Гинков. Османлиските власти го уапсиле и го однеле во истражниот затвор во Битола. Таму бил изложен на брутални мачења и држен повеќе од една година. Додека бил затворен се обидел да изврши самоубиство скокајќи од затворскиот прозор, но не успеал во намерата. [2]

По долгиот притвор, осуден е на смрт од страна на османлискиот суд во Битола. Казната била јавна егзекуција – бесење на Ат-Пазар, Битола на 30  август 1905 година. Неговиот гроб се наоѓа во црквата „Св. Недела“ во Битола.

Во Музејот на македонската борба, посетителите имаат можност да се соочат со една од најпотресните сцени од македонската револуционерна историја – бесењето на леринскиот војвода Александар Турунџев на битолскиот Ат-Пазар, трагичен настан што силно одекнал во јавноста на почетокот од 20 век. Восочната фигура, изработена со исклучителна прецизност, го доловува кобниот момент на егзекуцијата, извршена од османлиските власти на 30  август 1905 година. Бесењето било изведено јавно, како чин на заплашување, пред бројни сведоци, меѓу кои и неговата сопруга и нивните две малолетни деца, ќерка и син, кои биле принудени немо да го гледаат испуштањето на последниот здив на својот татко, вели историчарот Василески.

Додава дека сценографијата во Музејот ја реконструира атмосферата на тогашниот Ат-Пазар во Битола, со историски детали, облека  и архитектонски елементи.

-Овој експонат не е само сведоштво за личната трагедија на Александар Турунџев, туку и симбол на истрајноста, пожртвуваноста и несопирливата борба на македонското население за слобода. Овој дел од музејската поставка, остава длабок впечаток кај посетителите, поттикнувајќи емпатија, размислување и подлабоко разбирање за македонската историја, вели Василески.

Погубувањето на Турунџев, овековечено и во музејската поставка, било резултат на предавството од Митре Гинков, кој според сознанијата, го предал за 150 златници.

Историчарот Чекутков од Битола вели дека грчките власти го испратиле гркоманот Митре Гинков да се спријатели со Турунџев, па да му ја понуди и својата куќа како засолниште.

-Додека Турунџев спиел, Гинката, го предал за 150 жолтици. Подлиот пријател ја повел потерата од десет до петнаесет души аскер, ја отворил внимателно вратата и војниците се нафрлиле врз војводата кој спиел. Така тој не успеал ни да се одбрани, а не му се укажала ни можност за саможртва, односно да си го одземе животот за да не падне жив во рацете на аскерот, вели Чекутков.

Тој во брошурата „Македонски патриот“ посветена на Турунџев, како што вели, пренел дамнешно сведоштво на негов комита, наречен Kокончето, кој рекол дека војводата му дал наредба ако го чујат грмежот на неговата пушка да припукаат, но такво нешто не слушнале, па не тргнале да го спасуваат.

-По апсењето, започнала неговата едногодишна затворска маченичка голгота. Бил испратен во леринскиот затвор и изложен на жестоки измачувања. Следниот ден бил изложен на леринскиот плоштад со цел да се исплаши македонското население дека е фатен нивниот заштитник. Со кордон турски војници бил испратен пеш до Битола. По патот бил ужасно измачуван, тепан, без да му дадат голтка вода, неколку пати паѓал во бессознание. Во Битола го фрлиле во затворот „Чингел Kаракол“ каде што продолжила тортурата врз него, па успеал да се фрли од прозорецот со цел да си го одземе животот. Но, не загинал, си ги скршил само нозете. Го преместиле во побезбеден затвор – „Kаталине“ и ги започнале судските истражни постапки против него. Турунџев бил фрлен во тесните долапи на темните и влажни битолски зандани, во кои не можел човек ниту да се заврти, ниту да седне, ниту да легне. Многу го мачеле, му ставале клечки под ноктите, го гореле со вжештено железо за да посочи некој од своите соработници во градот. Неговиот одговор бил еден и единствен „Битола ја познавам, во Битола никого не познавам“, вели Чекутков цитирајќи делови од брошурата.

Според него, има и цитати од дијалогот што се водел помеѓу Турунџев и турската судска власт.

-Kажи Алексо, зошто не се предаде навреме кога султанот даде амнестија? – го прашале. – Зашто сакам да го убијам султанот и да ги заменам фесовите на Турците со шапки, одговорил Алексо.

Турунџев бил осуден на смрт со јавно бесење на Ат-пазар на 29 август (19 август стар стил) 1905 година, а бил погубен на 30 август.

-Егзекуцијата на Турунџев намерно била јавна за да се исплаши населението. Со пранги и синџири на рацете и нозете прво бил изложен на плоштадот во Битола. Поворката тргнала од Саат-кулата крај Безистенот, реката Драгор, па се до Ат-пазар. Турунџев бил сместен на запрежна кола, а напред одел телал кој ја читал веста дека ќе биде егзекутиран. Kон поворката се приклучиле над 3.000 битолчани, повеќето расплакани. Kако што минувала поворката, така христијаните ги затворале дуќаните и тргнувале по војводата. Толпата запрела на Ат-пазар. На мегдан подигната бесилка! Имало кордон од заптии.  Малку понастрана некаков дервиш почнал да ја чита пресудата. До него збунет поп го прашал за неговите последни зборови, Турунџа? Тој се поткачил на некаков кош, го фатил јажето, ги подигнал гордо очите кон небото и извикал: „Македонија ќе биде слободна!“. Ни во последните мигови од неговата егзекуција тој не сакал да биде обесен од турските власти, туку сам се качил на бесилката, го ставил јажето на својот врат и по извикот, се обесил, напишал Чекутков во брошурата.

На сликата што е зачувана од бесењето на Турунџев може да се види дека кордон вооружен аскер стоел меѓу граѓаните и војводата.

-Попладнето истиот ден неколку илјади граѓани го следеле ковчегот кој бил покриен со венци до црквата „Света Недела“ каде што телото било закопано во гроб веднаш зад олтарот. Син му Благој останал сирак на една и пол година и никогаш не го запаметил ликот на својот татко, вели Чекутков.

Народот од жал ја испеал песната „Црно му било пишано на Александро Турунџев“, која од збор до збор останала да се памети и пее до денес.

Во Битола, денеска кај „Ветринарен центар“, во непосредна близина на Ат-пазар, на местото каде пред 120 години животот го загуби македонскиот војвода Турунџев, ќе биде промовиран скоро поставениот споменик со што ќе се одбележат 120 години од неговата смрт.

Славица Стефановска

Фото Фросина Насковиќ 

 Н.У. Музеј на македонската борба за самостојност-Скопје

[1] Енциклопедија ВМРО 1893-1934, Главен редактор проф. д-р Никола Жежов, Редактори проф.  д-р Мирјана Нинчовска до. д-р Теон Џинго, стр. 315, Матица, Скопје, 2015
 
[1] Енциклопедија ВМРО 1893-1934, Главен редактор проф. д-р Никола Жежов, Редактори проф.  д-р Мирјана Нинчовска до. д-р Теон Џинго, стр. 315, Матица, Скопје, 2015
[2] Исто.