Нејтан Брајан е американски биохемичар, професор, претприемач и автор, меѓународно познат и признат по својата повеќе од дведецениска работа и истражувања во областа на азотниот оксид и неговото влијание врз човековото здравје. Проф. д-р Брајан е доктор на науки по молекуларна и клеточна физиологија (а дипломирал биохемија), основач и извршен директор е на неколку компании кои ги комерцијализираат неговите научни откритија. Предава(л) на неколку врвни американски универзитети, а соработувал и со Ферид Мурад (добитник на Нобеловата награда за истражувањето на улогата на азотниот оксид), на покана од нобеловецот.

Проф. д-р Брајан е еден од првите научници кои ги опишале нитритот и нитратот како есенцијални хранливи материи за оптимално здравје на кардиоваскуларниот систем. Неговите истражувања за ендокрината функција на азотниот оксид и начините за безбедно зголемување на неговото производство биле потттик за бројни јавно објавени клинички студии и технологии.

Има десетици издадени патенти (американски и меѓународни), поврзани со биохемијата на азотниот оксид, како и производствени технологии од оваа област. Објавил многубројни научни трудови, со цитирани публикации што ја поддржуваат неговата експертиза, а неговата книга „The secret of nitric oxide – Bringing nitric oxide to life“ е адаптирана за пошироката публика, со што доживеа голема глобална популарност.

Накусо, работата на проф. д-р Брајан ја актуелизира идејата дека азотниот оксид е клучен молекул за здравјето на срцето, циркулацијата и стареењето и дека неговото производство во организмот може да се поддржи преку начин на живот, хранливи материи и специјализирани технологии.

Што ве мотивираше да се посветите конкретно на истражувања поврзани со азотниот оксид?

-Првпат се запознав со науката за азотен оксид кога бев студент на прва година на Медицинскиот факултет на Државниот универзитет во Луизијана. Работев на докторат по молекуларна и клеточна физиологија. Нобеловата награда штотуку им беше доделена на тројца американски научници за нивните откритија на азотен оксид како сигнална молекула во кардиоваскуларниот систем. Имав голема привилегија да се сретнам со д-р Лу Игнаро и да дознаам за неговото истражување што доведе до неговата Нобелова награда. Тој ме охрабри да продолжам во оваа област бидејќи сè уште има многу да се учи и разбира. Ми рече дека, ако некој може да открие како безбедно и ефикасно да се испорача азотен оксид, тоа ќе го промени светот. Тоа беше доволна мотивација за мене да ја посветам целата моја кариера на оваа област на истражување.

Зошто азотниот оксид е толку важен за кардиоваскуларното здравје?

-Азотниот оксид ја контролира регулацијата на протокот на крв и испораката на кислород до секоја клетка во телото. Ги одржува крвните садови чисти и бистри, одржува нормален крвен притисок и го инхибира васкуларното воспаление, примарните двигатели на кардиоваскуларните заболувања. Сега разбираме дека функционалната загуба на производство на азотен оксид е најраниот настан во појавата и прогресијата на кардиоваскуларните заболувања, кои остануваат убиец број еден и на мажите и на жените во светот. Ако можеме да одржиме соодветно и доволно производство на азотен оксид, можеме да спречиме кардиоваскуларни заболувања. Тоа е Светиот Грал во кардиоваскуларната медицина.

Кое го сметате за ваше најзначајно научно откритие досега?

-Тоа е развојот на цврста дозирана форма на гас на азотен оксид. Азотниот оксид е гас кој природно се произведува во телото, а потоа исчезнува за помалку од една секунда. Врз основа на оваа физичка хемија, единствениот начин на кој може да се достави терапевтски е преку инхалациска терапија со азотен оксид во болница. Мојата цел беше да сфатам како можеме да доставиме биоактивни и терапевтски дози на азотен оксид во производ кој може да се чува на полица и кој може да го зема секој надвор од болничка средина.

Открив начини за производство на азотен оксид преку неколку фактори на форма, вклучувајќи маса за орално распаѓање која произведува терапевтски количини на азотен оксид во текот на 5-6 минути. Развив ферментиран прав од цвекло кој произведува гас на азотен оксид кога се раствора во вода. Исто така, имам технологија со двојна комора за топикална употреба на азотен оксид која произведува азотен оксид кога две компоненти се мешаат заедно. Сите овие фактори на форма произведуваат гас на азотен оксид. Ако вашето тело ја изгубило способноста природно да произведува азотен оксид, моите производи можат да ви го обезбедат.

Како се промени разбирањето на нитратите и нитритите во последните две децении?

-Во последните неколку децении постигнавме извонреден напредок во корегирањето на евиденцијата за нитратите и нитритите. Нитритите и нитратите некогаш беа оцрнувани како токсични, несакани адитиви во храната што потенцијално предизвикуваат рак. Денес знаеме дека тие се неопходни хранливи материи што се потребни за оптимално производство на азотен оксид. Мојот труд објавен во Американскиот журнал за клиничка исхрана во 2009 година иницираше повторна проценка на нивната вредност. Потоа ја уредував книгата „Нитрити и нитрати во здравјето на луѓето и болестите“ во 2011 година со Џо Лоскалзо, доктор по медицина, доктор на науки, претседател на Медицинскиот факултет Харвард, што го продлабочи нашето разбирање на нитритите и нитратите. Денес имаме компании што продаваат производи за кои нагласуваат дека се збогатени со нитрати. Она од што некогаш се плашевме и го избегнувавме, сега се бара. Тоа е она што го нарекуваме научен напредок и иновации.

Каква е врската помеѓу недостатокот на азотен оксид (АО) и хроничните заболувања?

-Сега е добро утврдено дека губењето на азотен оксид е она што води до сите хронични заболувања. Кога ги гледаме карактеристиките на сите хронични заболувања, секогаш постојат четири заеднички именители: низок проток на крв (хипоксија или исхемија), воспаление, оксидативен стрес и имунолошка дисфункција. Губењето на азотен оксид е она што ги предизвикува сите тие. Азотниот оксид одржува нормален проток на крв и циркулација. Го инхибира воспалението. Азотниот оксид го спречува оксидативниот стрес и ја корегира имунолошката дисфункција. Тоа е сигналот што ги контролира сите аспекти на оптималното кардиоваскуларно здравје. Кога го губиме тој сигнал, тоа води до брз почеток и прогресија на хронични заболувања.

Може ли неговото доволно присуство да спречи срцеви и мозочни удари?

-Апсолутно. Срцевите и мозочните удари се јавуваат кога плаката (наслага од масти, холестерол и сврзни елементи на ѕидот на крвниот сад, нов.заб.), станува нестабилна, а потоа руптурира во коронарните артерии и церебралните артерии, соодветно. Тромбот потоа ги блокира крвните садови низводно, исклучувајќи го снабдувањето со крв до одредени региони на срцето и мозокот. Азотниот оксид не само што ја стабилизира постоечката плака, спречувајќи ја нејзината руптура, туку всушност го спречува и оригиналното формирање на плака. Се додека имаме доволно производство на азотен оксид во обвивката на крвните садови, плаката не може да се акумулира или таложи во обвивката на крвните садови. Ги одржува крвните садови чисти, бистри и одржува нормална васкуларна реактивност.

Што покажуваат клиничките истражувања за улогата на АО во стареењето?

-АО е врвната молекула против стареење. Кога ги разгледуваме молекуларните и клеточните аспекти на стареењето, постојат три примарни објективни механизми. Тие три се должината на нашите теломери (краевите на нашите хромозоми), работата на нашите сопствени матични клетки и функцијата на нашите митохондрии (органелите што произведуваат енергија во клетките). Азотниот оксид е молекулата што активира ензим наречен теломераза, кој спречува скратување на нашите теломери. Пократки теломери, пократок живот. Подолги теломери, подолг живот. Без азотен оксид, нашите теломери се скратуваат. Азотниот оксид е сигналот што им кажува на нашите сопствени матични клетки да се мобилизираат, да се диференцираат за да ги поправат и заменат нефункционалните клетки.

Стареењето е кога нашите клетки повеќе не функционираат правилно, делумно поради недоволно матични клетки во циркулацијата за да ги заменат нефункционалните клетки. Без азотен оксид, не ги мобилизираме матичните клетки за поправка. Клетките потоа стануваат нефункционални и се јавуваат болести. Третиот е функцијата на нашите митохондрии. Секоја хронична болест поврзана со возраста е поврзана со помал број митохондрии по клетка, а присутните митохондрии не се ефикасни во производството на клеточна енергија. Азотниот оксид индуцира митохондријална биогенеза што доведува до повеќе митохондрии по клетка, а азотниот оксид ја подобрува функцијата на митохондриите, што ги прави поефикасно да генерираат повеќе енергија. Сè што знаеме за стареењето и долговечноста зависи од соодветното и доволно производство на азотен оксид.

Дали терапиите со АО имаат потенцијал во лекувањето на Алцхајмеровата болест?

-Без сомнение. Алцхајмеровата болест е состојба на хроничен недостаток на азотен оксид. Алцхајмеровата болест сега е препознаена како васкуларна и метаболичка болест. Пред Алцхајмеровата болест, таа се нарекуваше васкуларна деменција. Скенирањата на мозокот откриваат дека многу делови од мозокот не добиваат доволен проток на крв или перфузија (крвоснабдување, нов.заб.). Ова создава фокална исхемија – некои региони не добиваат доволно снабдување со крв и мозокот почнува да атрофира. Алцхајмеровата болест е исто така наречена дијабетес тип 3, што се однесува на инсулинската резистенција во мозокот.

Во 2013 година објавивме дека азотниот оксид е потребен за инсулинска сигнализација. Без производство на азотен оксид, клетката станува отпорна на инсулин и не е во можност да внесе гликоза во себе. Мозочните клетки првенствено ја користат гликозата како примарен извор на енергија. Ако мозочните клетки не можат да внесат гликоза во секоја клетка, клетката не може да ја заврши својата работа и протеините можат да се „збркаат“.

Овие погрешно превиткани протеини се нарекуваат Тау заплеткувања и амилоидни плаки, што се среќаваат кај пациенти со Алцхајмерова болест. Азотниот оксид е молекула што ги шири крвните садови и го подобрува протокот на крв низ целиот мозок, а исто така е и молекула што му овозможува на инсулинот да сигнализира и да внесува гликоза во секоја клетка. Кога телото ќе ја изгуби способноста да произведува доволно азотен оксид, тоа создава средина што на крајот води до Алцхајмерова болест. Уверени сме дека враќањето на азотниот оксид преку терапија со лекови целосно ќе ја спречи, третира, излечи, поништи и искорени болеста.

Колку исхраната влијае на природното производство на азотен оксид во телото?

-Проценуваме дека правилната исхрана и начинот на живот можат да придонесат до 50 отсто од вкупното производство на азотен оксид во телото. Сепак, правилната исхрана може да функционира само, ако се присутни вистинските бактерии во устата и желудникот произведува доволно желудочна киселина. Без добри бактерии во устата и производство на желудочна киселина, исхраната ќе има нула ефект врз производството на азотен оксид. Можете да јадете совршена храна, но ако користите паста за заби со флуор, антисептичка вода за уста и/или земате антацид, нема да добиете никаква корист од азотен оксид од исхраната. Ова е огромен проблем бидејќи повеќето пасти за заби содржат флуор, многу луѓе користат антисептичка вода за уста секој ден. Во САД, двајца од тројца луѓе користат вода за уста секојдневно. Речиси 50 проценти од светската популација користи антациди (соединенија кои ја неутрализираат киселината во желудникот, нов.заб.), со и без рецепт. Исхраната е важна, но само ако лицето има вистински механизми кои работат за да ја искористи исхраната за производство на азотен оксид.

Кои намирници се најважни за здрави нивоа на АО?

-Нитратот е примарна хранлива материја што се користи за производство на азотен оксид во човечкото тело, а темнозелениот лиснат зеленчук обично има највисока содржина на нитрати. Сепак, ова зависи од тоа како се одгледува храната, условите на почвата, количината на сончева светлина, додавањето на ѓубрива на база на азот и времето на берба. Нивоата на нитрати во зеленчукот може да варираат за 50 пати во зависност од географијата. Затоа, речиси е невозможно да се предвиди која храна може да обезбеди соодветна поддршка на азотен оксид. Како што е дискутирано погоре, храната нема да обезбеди никаква корист кај луѓето што користат флуор, средства за плакнење уста или антациди.

Дали современиот начин на живот го намалува производството на азотен оксид?

-Да, навистина. Сега кога знаеме како човечкото тело произведува азотен оксид, почнуваме да разбираме што води до губење на неговото природно производство. Седечкиот начин на живот води до недостаток на азотен оксид. Пушењето целосно го нарушува производството на азотен оксид. Консумирањето исхрана богата со шеќер и едноставни јаглехидрати целосно го исклучува производството на азотен оксид и води до инсулинска резистенција и метаболички заболувања. Пастата за заби со флуор, антисептичката вода за уста, прекумерната употреба на антибиотици предизвикуваат микробна дисбиоза, што доведува до губење на производството на азотен оксид. Исто така, сме условени да избегнуваме сончева светлина. Сончевата светлина го активира и стимулира ослободувањето на азотен оксид. Лековите за намалување на холестеролот можат да доведат до недостаток на азотен оксид. За жал, ова е современиот начин на живот на многу луѓе и мора да направиме промени за да спречиме губење на производството на азотен оксид.

Што мислите за АО суплементите?

-Од повеќето додатоци на азотен оксид што се продаваат на пазарот нема никаква корист. Компаниите што ги продаваат и пласираат на пазарот овие производи не ја разбираат сложената биохемија и физиологија на азотниот оксид. Па, како можат да развијат производи за да ги решат недостатоците? Едноставниот одговор е дека не можат, затоа што не разбираат. Многу од компаниите се навистина добри во маркетингот, но многу слаби во науката. Многу компании сега се обидуваат да ги убедат потрошувачите дека цвеклото е азотен оксид. Цвеклото не е азотен оксид. Мораме да го одржиме интегритетот на науката за азотен оксид со технологија на производи што всушност функционира. Затоа создадов линија додатоци на азотен оксид и хранливи производи базирани на вистинска наука што всушност обезбедуваат извор на гас на азотен оксид и ја решаваат причината зошто луѓето имаат недостаток на азотен оксид. Мојата линија на додатоци е под брендот N1о1.

Како ја гледате иднината на персонализираната медицина поврзана со АО?

-Иднината на медицината зависи од безбедна и ефикасна технологија на производи со азотен оксид и терапија со лекови. Не постои ниту една индикација за болест каде што азотен оксид во вистинската доза, во вистинско време, кај вистинскиот пациент не би обезбедил корист. Предизвикот е да се утврди колку азотен оксид и колку често е потребен за секоја индикација за болест. Тоа ќе го направи персонализираната медицина.

Кои болести би можеле најмногу да имаат корист од новите терапии со АО?

-Најочигледни се кардиоваскуларните заболувања, убиец број еден кај мажите и жените, и Алцхајмеровата болест. Мојата компанија „Брѕан Тхерапеутицс, Инц“ има лекови за срцеви заболувања и Алцхајмерова болест кои моментално се во развој и се во клиничко испитување. Фактот дека кардиоваскуларните заболувања остануваат убиец број еден е едноставно неприфатлив со оглед на тоа што азотниот оксид се справува со основната причина за кардиоваскуларните заболувања и Алцхајмеровата болест.

Што ќе истражува вашата лабораторија или компанија следно?

-Развиваме производи за широка потрошувачка кои го обновуваат производството на азотен оксид. Неодамна лансиравме паста за заби за да помогнеме во обновувањето на нормалниот орален микробиом за да се подобри производството на азотен оксид. Работиме на средство за плакнење уста што може да го зголеми производството на азотен оксид, наместо да го уништи. Нашите лекови сега ги поминуваат процедурите на Американската администрација за храна и лекови за одобрување. Имаме лек за срцеви заболувања, Алцхајмерова болест и топикален лек за дијабетични чиреви и рани што не заздравуваат.

Која е најчестата заблуда за нитратите и азотниот оксид кај јавноста?

-Јавноста сè уште купува месни производи на кои пишува дека не се додадени нитрити или нитрати, бидејќи мислат дека предизвикуваат рак. Нитритите и нитратите се природно произведени во човечкото тело и се важни хранливи материи кои им недостасуваат на повеќето луѓе. Мора да продолжиме да едуцираме, информираме и да ги споделуваме најновите информации за нитритите и нитратите, за да можат потрошувачите да донесуваат информирани одлуки.

Кој е вашиот најважен совет за луѓето кои сакаат подобро долгорочно здравје?

-Луѓето треба да постат 18 часа дневно, да спијат најмалку 8 часа навечер, редовно да вежбаат и да јадат умерено балансирана исхрана со високо ниво на протеини, масти со добар квалитет и ограничени јаглехидрати, а воедно да избегнуваат шеќер. Овој начин на живот ќе обезбеди соодветно производство на азотен оксид и добар долг квалитет на живот без болести.

Што би им препорачале на младите научници кои сакаат кариера во биомедицината?

-Пронајдете насока на истражување каде што остануваат многу важни неодговорени прашања. Видете што сите други виделе, но мислете што другите не мислеле. Не дозволувајте критиките на вашите колеги и врсници да ве обесхрабрат. Новите откритија честопати наидуваат на потсмев, критики и противење. Секој експеримент, секое ново набљудување и податок раскажува приказна, дури и ако го добиете одговорот што не го очекувате.

Фото: Приватна архива