Кој и да дојде на власт во Бугарија, се држи до утврден концепт за Македонија, односно до студијата која е специјално изработен документ уште во 2008 година, со потпис од дваесетина научници, меѓу нив и актуелниот претседател на Бугарската комисија за историја, Ангел Димитров, вели претседателката Гордана Сиљановска Давкова. Таа во интервјуто за емисијата „Актуелно“ со Снежана Димовска на Македонското радио, нагласува дека во однос на тоа како државата треба да се позиционира пред конкретните политички искушенија диктирани од официјална Софија, постфестум реакциите не помагаат, туку е потребна превенција и да се направи симулација што ќе се случи ако сакаме да одиме напред.
– Документот е од 2008 година и на неговите корици пишува „Односот на Бугарија кон Македонија. И уставните измени, и пасошите во Албанија, и пасошите во Канада, сè е тоа запишано. Ако на тоа ги додадете актите на Собранието, Декларација, Резолуција, ќе видите дека тоа е еден концепт до кој сите, без оглед кој е на власт, се држат – истакнува Сиљановска Давкова.
Претседателката вели дека иако има срдечни и коректни колегијални релации со поранешниот претседател, а сега премиер на Бугарија Румен Радев, не може да предвиди дали тој ќе ретерира од, како што знае да нагласи, својот проект за промена на македонскиот Устав.
– Тешко, не би можела однапред да кажам – вели Сиљановска Давкова.
Нагласува дека ќе се „кипаризираме“ со евентуалното внесување на неколкуте заедници во Уставот, меѓу кои и бугарската.
– Никој не кажува што ќе се случи, еве и по евентуалното внесување на неколкуте заедници во Уставот. Комитетот за односи меѓу заедниците, во најблагата варијанта, ќе брои 42 члена. Може да се случи, доколку има двотретинско мнозинство, одлуките да се донесуваат со апсолутно мнозинство. Ние ќе се „кипаризираме“ ако во Комитетот некои заедници немаат свои пратеници. Тогаш нив ќе ги одреди, по претходни консултации, Народниот правобранител. И пазете сега, избраните пратеници со изборен легитимитет и овие кои ќе ги именува Народниот правобранител ќе имаат легитимитет да одлучуваат во Комитетот за односи меѓу заедниците – рече Сиљановска Давкова.
Претседателката е свесна дека Балканот отсекогаш бил лакмус за новите концепти, затоа билатерализацијата на наметнатиот спор со Бугарија, вели, би имала домино-ефект и врз глобалната европска слика.
– Овој преседан, феноменот на билатерализација што не е врзан за Копенхашките критериуми, ќе се реплицира и може да го загрози процесот на проширување, кој веќе не е само прашање на Европската Унија, туку и на безбедноста – додаде таа.
Претседателката изминатите две години ги оценува како години на враќање на интегритетот на институцијата и функцијата претседател, како и на поголема видливост и почитуваност во меѓународните односи, во кои има и персонален печат.
Следува целосното интервју на Македонкото радио со претседателката Сиљановска-Давкова.
Денеска се навршуваат две години од стапувањето на претседателската функција. Имавте богата, интензивна и ангажирана агенда, употребивте и вето, гласно говоревте за проблемите и предизвиците со кои се соочуваме како држава. Колку сте задоволни од постигнато?
– Прво, тешко е да зборувате за себе и за тоа дали и колку сте биле успешни, многупати велам дека само оценувањето не е оценување, вие тоа новинарите најдобро го знаете, но мислам дека многу работи се движат или се придвижија. Еве само некои ќе посочам. Мислам дека становме видливи во меѓународните односи, тоа е јасно, се разбира дека тоа не е само моја заслуга, но мислам дека има и персонален печат, бидејќи е врзано и за мојата вокација, односно за професионалната ориентација. Некои работи не се забораваат. Луѓето паметат кога сме работеле заедно во европски институцији, а јас сум таму од далечната 96-та година, да речеме, во Советот на Европа, токму со генералниот секретар тоа го споменавме дека и јас славам сопствен јубилеј, минус двете години, бидејќи до 2024 година бев во групата на независни експерти. Значи, тоа е едното. Другото, па мислам дека го зацврстив интегритетот на институцијата претседател. Кога го велам ова, мислам на телата коишто се во моја надлежност, во Комисијата за наградување, во Комисијата за помилување, во Советот за млади. А она што е многу важно за мене и е делот на мојата програма е што на 14- ти ќе ја отвориме повторно Народната канцеларија, отворената канцеларија за народот, се разбира, ќе продолжиме и соработката со младите, односно со Младинскиот совет. Тоа ми се чини нешто што е многу важно за нас. И исто така вчера и денеска, како што знаете, се одвиваа, започна со работа 2025, конференцијата, годишна, редовна. И кога ќе ги видите познатите бизнисмени, не само кај нас, туку и во светот, како со солзи во очите ветуваат понатамошна соработка, таа е многу полесна во ера на вештачка интелигенција и дигитализација, мислам дека е тоа важно. Се разбира и моите односи со Собранието, мислам дека добија друга димензија, особено што јас активно се вклучив во работата на Националниот совет за евроинтеграции, зошто мислам дека е многу важна оваа соработка и во сите настани што ги организира Собранието, односно претседателот на Собранието врзани за меѓународната соработка, јас позитивно одговарам. Најважното, мислам е, најважното е да остварите блиски и постојани контакти со граѓаните од сите области, без оглед на статусот, без оглед на образованието, без оглед на профилот. Мислам дека е тоа нешто најважно. Зошто, затоа што нашиот легитимитет извира од граѓаните и ним им припаѓа. Јас одговорно тврдам дека нема категорија на граѓани која што не изразила желба да сподели со мене успеси или проблеми, а јас да не одговорам одговорно на тоа.
Јас се сеќавам ова го рековте и на инаугурацијата и еве се уште опстојувате на таа позиција, председателке овие две години главниот фокус го ставивте на македонските евроинтеграции, поточно на објаснување на наметнатниот билатерален проблем што предизвика и бугарско вето. На бројните средби со вашите колеги, како европски, така и американски, отворено повикувате на почитување на копенхашките критериуми и на основните демократски вредности на ЕУ. Колку вашите објаснувања забелешки настојувања поткрепени се разбира со факти, допреа до вашите соговорници и стануваат разбрани, бидејќи само од нас се бара внесување на Бугарите во Уставот пред да започне пристапниот процес, бидејќи само од нас се бараше промена на уставното име и предавање на би рекла, на античката историја. И само од нас се бара преку онаа преговарачка рамка заедничката историска комисија да ја ревидира македонската историја. Ова е ќе се согласите за секого премногу, а за нас како мала нација, меѓутоа голема и горда како Македонци е навистина премногу. Што мислите?
– Прво не е точно дека јас им држам лекции на високите представници на ЕУ. Водена од националниот интерес, ама и од правото и правдата, јас само укажувам на она што ја прави ЕУ, еден политички систем што инспирира чие основно оружје е демократијата, и се разбира во духот на она што господинот Макрон го спомена пред студентите на Сорбона, се обидувам да им укажам на неодржливоста на односот кон нас, односно на двојните стандарди. Имено, тој со право рече дека ЕУ не е само политичка и бирократска или бирократска машинерија, туку дека е филозофија. Јас само додавам дека нема филозофија без принципи и вредности. За жал, мислам дека на ова требало да укажат моите претходници. Зошто. Бидејќи ЕУ можеби нема, односно нема кодифициран устав, бидејќи се обиде во 2005 година таков да донесе, уставен договор, не успеа заради суверенизмот на страната на членките на ЕУ, меѓутоа има конститутивни акти, акти од конститутивен карактер, како што се Договорот за ЕУ, потоа Лисабонскиот договор, повелбата за фундаменталните права, тоа се извори на европското уставно право и се разбира, исто така и праксата на судот во Луксембург. Ја само укажувам на тоа. А дека има резултат, еве ќе посочам пример. ЕУ ја потпиша и ја ратификуваше повелбата, европската повелба за човекови права, еден документ од далечната 50-та година, многу поусовршен да речеме, во одредбите, низ одредбите на повелбата за фундаментални права и ја призна јурисдикцијата на судот во Стразбург.
Која е логиката да формирате суд, чии пресуди не важат за сите, иако вашиот судија седи и им суди на другите, кога нема да ја почитуваат конвенцијата. Да потсетам, господинот генерален секретар јавно кажа дека разработуваат веќе систем според кој нема да се дозволува само симболично почитување на пресудите преку плаќањето на оштетата, туку целосно. И спомена дека тоа важи и за Република Бугарија, нашиот сосед, бидејќи пресудите важат ерга омнес за сите членки на Советот на Европа, а сите членки на ЕУ се и членки на Советот на Европа. Исто така се разбира кога разговаравме со највисоките претставници на ЕУ, вклучувајќи го и претседателот на Европскиот Совет, господинот Антонио Кошта, кој што е правник по профил, чиј што претходен претседател беше професор по уставно право.
Ваш колега?
– Мој колега, да. Кога зборувавме ние за опасноста и 37 и 38 и како ке биде три се или четири амандмани, дека нема да значат крај на македонската маратонска евроинтеграциска приказна. Тој, како што му личи, отиде во Софија и за разлика од многу други луѓе овде кои велат, па какви гаранции, па такво нешто не постои, нели, рече дека да, потребни се гаранции бидејќи се разбира дека јас му предочив дека прашањето за македонската историја, култура и јазик е апсолвирано. Иако многу пати сум рекла дека Преспанскиот договор беше и останува за мене, не само реалност, туку беше спротивен на меѓународното право, но и на македонското национално право, но, нели, се изгласаа промените во Собранието, дека ако веќе секој кој доаѓа кај мене со реченицата пакта су серванда, во смисла дека договорите и Преспанскиот и Договорот за пријателство и добрососедство во Бугарија важат и ние треба да ги спроведуваме, се разбира дека прво нотирам дека во членот седум на Преспанскиот договор, пишува дека за втората, таа безимената страна, замислете договор во кој што нема нотирано субјект. Втора страна, секој може да биде втора страна, дека значи не само географија, односно територија, туку народ со сопствена историја, култура и јазик.
И од тука оправдана е употребата на зборот Македонија?
– Значи нема логика, ако е пакта су серванда, па вие треба да бидете сервос. Значи, тој што го почитува, значи не може ние нешто што е ад акта, згора, нешто што е, кога е во прашање ЕУ, јасно дека не може да биде предмет на разговор, бидејќи во самата преамбула на Договорот за ЕУ, пишува дека ЕУ ќе ги почитува националниот и културниот идентитет, како инаку ќе биде единство на различности. Значи, од нас се бара да градиме со соседот единство на сличности. А секој има право на историја по свое, тоа е врзано за основачките документи, за клучните документи и на ОН, за повелбата. Понатаму се разбира за граѓанските и политичките права, за конвенцијата за граѓански и политички права, а ЕУ пристапи и кон повелбата ја ратификуваше, се разбира, со што значи овие одредби важат и за неа. Да не говорам за одредби од самиот Договор за ЕУ, што велат почитување на дигнитетот и интегритетот, да не говорам за одредби од типот на почитување на уставните и политичките структури. Замислете некој да побара од вас да го смените Уставот. Немам проблем да отвориме утре постапка за промена на Уставот, за да внесеме глава во Уставот што ќе се однесува на односот меѓу европското право Акито и македонското национално право. Зошто тоа е на линијата на копенхашките критериуми. Ама да отворите Устав за прво област што не е дел од Акито, бидејќи е ЕУ нема заедничка малцинска политика. Две држави Франција и Грција, дури не ги потпишале клучните документи, тоа е Рамковната конвенција за заштита на правата на малцинствата и конвенцијата за регионалните и малцинските јазици, не ги потпишуваат. Понатаму, ми се чини дека ни 5 проценти, главно се тоа од централна Источна Европа или скандинавските држави, немаат одредби кои што конкретно се однесуваат на малцинствата. Но знаете што. Кај нас, апсолутно прво, од преамбулата не може да се црпат конкретни права, оти тоа е филозофијата на Уставот, ние го имаме членот 48, го имаме амандманот 8, каде што прецизно се наброени сите права, без оглед дали ја некој споменат во преамбулата или не е. Значи она еден услов од копенхашките критериуми, почитувањето на човековите права, вклучувајќи ги и малцинските, ние ги исполнуваме натстандардите.
И повеќе од земји членки на ЕУ?
– Апсолутно. И сега отворите го бугарскиот устав, ќе најдете одредба дека забранети се партии врз етничка и верска основа и ќе ја најдете антидискриминаторската клаузула дека сите граѓани се еднакви без оглед меѓу останатото на раса, на вера, без оглед на националната припадност.
А забораваат на основните човекови права како правото на здружување?
– Е сега да тоа не го велиме само вие и јас. По којзнае кој пат го констатираше сега и Комитетот за човекови права во рамките на ОН. Има рок Бугарија во којшто треба да го исполни, но не само тоа. Не можете вие кога некој ве негира, не е логично сега вие да не предочите дека апсолутно ако во нивниот Совет за малцинство има претставници од сите, ама нема Македонци, дека тоа е во ред. И да потсетам, бидејќи во 90-те години, 93-та чинам, прва не призна Бугарија. Ниту во овој поглед, да, таа рече ја признава државата.
Но не и јазик?
– Меѓутоа, вакво барање не чувме за уставни измени, а тоа беше фазата кога ние интензивно влеговме во промена на Уставот, па имаме единствен Устав во светот, во кој што пишува дека немаме територијални претензии кон соседите, нема да се мешаме во нивните внатрешни работи, иако, во темелните вредности е темелната вредност почитување на нормите на меѓународното право. Уште сакам да кажам дека, по новата методологија, иницирана од Франција, не се оценува само хармонизацијата со Акито, туку и Греко и Венецијанската комисија оценуваат дали во реалноста се спроведуваат одредбите што сме ги хармонизирале. И логично е, секој може да провери, има мислење од 2008 на Венецијанската, во која и се препорачува на Бугарија да го смени Уставот за да внесе гаранции за заштитата на правата на малцинствата.
Тие да го сменат уставот?
– Да, и потоа има мислење по повод нашиот фамозен Закон за употреба на јазиците во којшто се укажува дека голем дел од решенијата се над европските стандарди, а дека оние што се однесуваат, да речеме, на судството, може да предизвикаат сериозни проблеми заради опасноста да дојде до недоразбирање заради изгубеноста во преводот или посебна улога да добијат преведувачите, а во правните работи, мора нормите да се јасни, прецизни, недвосмислени. Во државите што ги споменав, коишто имаат одредби,еве за пример ќе ја земам Словенија, бидејќи сега ќе одам во државна посета во Словенија, на крајот на неделава. Ваква е одредбата. Дека Словенија е држава, национална држава на словенечкиот народ, на италијанската и унгарската заедница и на други.
Значи, што е разликата?
– Ние сме ги навеле оние заедници кои некогаш на АСНОМ како малцинства, потем како народности, потем како националности, егзистирале и се споменувале кај нас. Да го употребам јазикот на двата клучни европски документи, заради автохтониот живот или заради значителниот број. Тоа не се однесува на бугарската заедница, ама тоа воопшто не значи дека бугарската заедница во поглед на правата врзани за заедниците е дискриминирана. Напротив, здруженија може да формираат, радио ми се чини, програма.
До неодамна на радиото имаше редакција на бугарски јазик. Замислете да постои редакција на македонски јазик на Софиското национално радио, дали тоа може да го замислите?
– Некогаш имало, во периодот од 1946 до 1956, не само што имало, туку имало, не ги измислив јас. неколку училишта, библиотека имало, имало исто така и значи, можност за образование. Тоа е нешто што, театар имало на македонски јазик и прв пат добиле, нели, тоа е после 1947 година, во 1947 година е Бледскиот договор за културна автономија на Македонците, потпишан од Јосип Броз Тито и од Георги Димитров. Сигурно не за имагинарни суштества. И две места за првпат добиваат имиња на познати македонски херои, на Јане Сандански, на којшто со децении луѓето кога одеа да чествуваат имаа проблеми, и Гоце Делчев. Е сега, ако видите во истражувањата каде се наоѓа личноста на Гоце Делчев во Бугарија и кај нас, секогаш на прво место и во химната, ќе тоа ќе ви сугерира определен одговор. Да, Бугарите имаат свои херои, почитувани, тие се дел од нивната историја, меѓутоа, навистина мислам дека соседот очекував, и се уште очекувам сега, дека ќе го почитува прво, ќе не почитува.
А, како што пишува и во Договорот за пријателство и добрососедство од 2017, ќе ни помага на патот кон ЕУ. Да се вратам на пакта су серванда нема член во Договорот за пријателство во којшто пишува, ниту може да има дека треба да го смените Уставот. Такво нешто нема. Е, сега, точно е дека двајца министри за надворешни работи, бугарски и наши, од господинот Бујар Османи, во записник кој поубаво звучи како протокол, внеле ваква одредба. Но што заборавиле.
Дека не можете вие ниту да смените, ниту да дополните договор, вака интепартес меѓу двајца министри за надворешни работи. Да, во членот 12 пишува дека еднаш годишно ќе се состануваат, ке разговарат. Да бидам искрена, мене ми е асоцијацијата на разговорите децениски меѓу Франција и Германија, меѓу Полска и Германија, за да се разберат што мислат.
И се уште не се разбрале?
– Не, се слушаат, се разбираат, но не за да му наредите на соговорникот, затоа што сте внатре во друштвото на членките на ЕУ, дека треба, замислете, да го смени Уставот. Проблем имам, бидејќи во Уставот е јасно одредено дека пратениците ги претставуваат граѓаните, не претседателката, не премиерот, не ЕУ, граѓаните, и дека гласаат по сопствено уверување. Да ги потсетам граѓаните, дека предлог за промена на Уставот дојде од претходната Влада и дека не ја помина дури ни фазата на Уставната комисија, иако потписникот на записникот тогаш тврдеше дека не само што има сигурни гаранции за квалификувано мнозинство и бадинтерово, туку уште и за повеќе. Која е нашата слабост. Сериозни луѓе во ЕУ, претседателот на Европскиот совет, на комисијата, комесарите, биле убедени дека тоа што дошло и што станало дел од преговарачката рамка и од заклучоците е резултат на бонафиде однос. Затоа што никој не им укажал, освен со онаа дилема на тогашниот премиер дека не го прифати договорот, не ја прифати преговарачката рамка, се сеќавате. Ама потоа кога дошло не до некоја промена, тоа е имагинарна промена. Е кога така ќе речете, постојано после ке ви велат дека ама вие прифативте, ама вие не сме ние, бидејќи ниту видовме ние, пратеничка бев, преговарачка рамка, ниту заклучоци, ниту дебата, единствено што добивме информација за заклучоците. Е тоа е таа прокрустова постела. Се разбира дека има излезни решенија. Едното може да биде политичко, едното може да биде правно, третото може да биде наше, ама ние мораме, ако сакаме да влеземе во ЕУ како сите други, исто така да бидеме третирани како сите други. Дури ако се сеќавате, ние посегнавме и тоа е отстапка, ама ајде да најдеме некој решение, не случајно, не падна решението од небо, туку врз основа на долги, консултации со врвни, правници. Дека, еве, ајде, последен пат, нели секогаш последен пат, да направиме, да дојдеме да го прифатиме предлогот од соседството, ама да стапи во сила како и кај сите други, по ратификацијата, односно по завршувањето на преговорите. Тоа можеби би можело да биде вин вин ситуација за нашиот сосед, во духот на преамбулата, да ни помага на европскиот пат, да си ја вратиме довербата, почита и самопочита, така, и да не го забораваме никогаш тој влог, да се чувствуваме како балтичките држави, помогнати од Финска, Данска и Шведска, и да исчекориме напред. Тоа не беше прифатено. Е сега се разбира дека за размислување ене случајно во нашиот Устав, ама и во многу други устави, за членство во ЕУ, дури и кога ќе завршиме со преговорите, потребно е не само двотретинско мнозинство во Собранието, туку и референдум. Не случајно се прашуваат граѓаните. Ама првпат во историјата на ЕУ, за да почнете преговори, треба да правите отстапки од ваков тип. И ние можеше да бидеме упатени на арбитража. И во нашиот случај можеше да се бара правно мислење од телата на Европскиот Совет, од службите, како што сега тоа го бара господинот Вајц, не заради привилегија, туку заради кредибилноста на ЕУ, која се колне и се уште и ние затоа сакаме таму, заради владењето на правото. Значи, тоа е нешто што е логично. И мислам дека, за жал, можеби, не знам, дали наивноста, дали желбата навистина да се отвори втората конференција, ако ние слушавме дека преговорите започнале, но факт е дека се заборави на нешто суштинско. Ако вие на референдумот сте го поставиле прашањето дали сте за членство во ЕУ и НАТО со прифаќање на Преспанскиот договор, значи така, изгласувањето во Парламентот требаше да биде врата за членство, така, правниците ние толкуваме. Ама не беше прашањето дали сте за почеток на преговори со прифаќање на Преспанскиот, дали сте за НАТО и за почеток на преговори со ЕУ со прифаќање на Преспанскиот договор. Искрено, ако е Уставот, законот над законите, ако е Уставот најважниот општествен договор меѓу индивидуите, тогаш мислам дека е потребна ноторна, елементарна почит на уставните одредби. И да не заборавам уште нешто. Никој не кажува што ќе се случи еве и по евентуалното внесување на неколкуте заедници во Уставот. Се сеќавам на предлогот што дојде од Министерството за правда. Комитетот за односи меѓу заедниците во најблагата варијанта ќе брои 42 члена. Во Законот за комитетот пишува дека може да заседава доколку има двотретинско мнозинство. Пресметајте колку е. Дека одлуките се донесуваат со апсолутно мнозинство. Фрлете поглед на листата на закони што се носат со ова мнозинство. Ние ќе се кипаризираме. И тоа пазете кога, од каде ќе доаѓа блокадата. Имаме едно решение кое вака вели, ако во комитетот некои заедници немаат свои пратеници, тогаш нив ќе ги одреди, со една смешна формулација, лаичка, да не употребам друг збор, по претходни консултации со релевантните, пазете која правна реторика, по претходни консултации со релевантните фактори, народниот правобранител. И пазете сега, избраните пратеници со изборен легитимитет и овие кој ќе ги именува народниот правобранител, ќе имаат ист легитимитет да одлучуваат во Комитетот за односи мегу заедниците. Тоа е разликата што им ја кажувам јас на моите колеги во Хрватска. Различна е велам ситуацијата. Да, вие ги набројавте прво автохтоните, а потоа и сите што биле во бивша Југославија заради заедничкиот живот. Ама кај вас нема комитет кој одлучува на ваков начин.
Кипарскиот проблем се појави зошто, бидејќи се парализираше процесот на донесувањето на одлуките. А тоа нема врска со малцински права. Малцинските права се загарантирани. И тие се во Уставот и важат за сите. Само го кажувам ова, за да ги потсетам граѓаните, дека посфестум реакциите не помагаат. Ние мораме однапред да превенираме и да направиме симулација што ке се случи, ако сакаме да одиме напред.
Претседателке Бугарија конечно доби стабилна влада на чело со поранешниот бугарски претседател Рубен Радев со кого имате и добри односи. Што очекувате од човекот којшто неодамна за некој медиум и самиот изјави дека идејата за внесување на Бугарите во македонскиот устав била негова. Што очекувате. Дали поранешниот бугарски председател, како бугарски премиер, ќе ретерира во ставовите во однос на македонското прашање?
– Тешко. Не би можела однапред да кажам. Меѓутоа се сетив на нешто, кога велите негова идеја. Еве ги упатувам сите заинтересирани да го побараат документот, студија една од дваесетина и повеќе бугарски научници, меѓу кои и претседателот на бугарската комисија со која што разговара нашата, за историските и други прашања, господинот Ангел Димитров. Документот е од 2008 година и на неговите корици пишува односот на Бугарија кон Македонија. И уставните измени и пасошите во Албанија, и пасошите кај нас, се е тоа запишано. Ако на тоа додадете 2008 година. Значи е документот изработен. Ако на тоа ги додадете актите на Собранието, Декларација, Резолуција, ќе видите дека е тоа еден концепт до којшто сите без оглед кој е на власт, се држат. Оно што е добро во случајов и на што се радуваме, навистина, мнозинството што го има господинот Радев како премиер, едно стабилно квалификувано мнозинство. Досега бугарските влади наликуваа на оние на третата и четвртата француска република траеја по неколку месеци. Да, како личност, иначе со мене, господинот Радеф е пријатен човек со кој што разговараме за многу прашања. Не можам да не кажам дека и во Ереван имав прилика да се сретнам со претседателката Јотова, едно женско дружење, размена на мислења за проблемите со кои се соочуваме воопшто, се разбира ние жените ги мериме зборовите, внимаваме, повеќе ни тежат и секогаш кога ќе ми се случи вакво нешто. Јас се сеќавам дека еден од рецензентите на учебникот по уставно право е бугарски професор по уставно право со кој сум поминала многу години во групата на невезависни експерти за Европската повелба за локалната саумправа. За многу прашања научни сме имале исти ставови, за многу прашања врзани за правото сме имале слични мислења. Е сега, знаете како е, јас сум секогаш оптимист и секогаш мислам дека е добро во некои ситуации и пред некои предизвици со помош на ЕУ да се биде креативен. Не го велам ова само заради нас: Одговорно тврдам дека овој преседан феномен на билатерализација, што не е врзана за копенхашките критериуми, ќе се реплицира и дека може да го загрози процесот на проширување, кој што веќе не е само прашање на ЕУ како компетитивен играч на крајно сложената сцена, светска, не сега мултилатерална, туку мултиполарна, туку и безбедноста. И лаиците знаат дека празен политички простор нема и секогаш ние на Балканот сме биле лакмус за односот на големите сили заради вкрстувањето на патиштата европски со Средниот исток итн. Тука се одмерувале силите. Тука се седнувало на зелени маси. И можеби ќе се зачудите, јас на моите грчки колеги им велам дека ако најголемиот чекор за интегрирање на Западен Балкан беше на Самитот во Солун, толку години потоа дека тие имаат посебна одговорност. Европскиот воздух во 90-те можеше да влезе преку Грција, не преку другите држави. Сега на ред за претседателството доаѓа Ирска, а мислам дека после тоа Грција. Јас мислам дека Грција може да направи исто така исчекор. Инаку јас на моите грчки колеги им велам дека искрено вие кои го издејствувавте Преспанскиот договор, можеби требаше кога се најде преговарачката рамка. На деневен ред на Европскиот совет и заклучоците, да речете не и да потсетите на членот седум дека е тоа решено. Тогаш засекогаш поинаку можеби ќе размислувавме за некои нешта. Но не се случи. Не се случи тоа. Навистина, јас мислам дека после толку уставни измени, уште една, ништо нема да смени, само што ќе го релативизира и ќе го потцени уште еднаш односот кон Уставот, дека кај нас по наредба на, не знам, премиери, претседатели, не знам кои, меѓународна, Уставот може пратениците да заборават тоа дека ги претставуваат граѓаните и гласаат по сопствено уверување. Не знам, можеби во преамбулата ќе треба да напишеме ние народот и меѓународната заедница или ние. Но, кога е во прашање, кажувам, усогласувањето со европското право, уште утре можеме, бидејќи тоа гарантира европеизација во однесување. Ова што ние го потхрануваме само е храна за национализмот и за, па како да кажам, едно однесување што не е европско.
Го отворивте прашање околу подготвеноста за проширувањето. ЕУ во наредните денови треба да исплати речиси 200 милиони евра за Македонија Албанија и Црна Гора во рамките на оној план за раст на ЗБалкан. И како што вели Марта Кос исплатата доаѓа затоа што овие земји покажуваат напредок во спроведувањето на реформите. Меѓутоа, оно што ни се случи и 2019 со методологијата на Макрон, потоа со иницијативите за втори и трети лиги, колку вие сте оптимист дека Унијата се уште гледа на проширувањето како на приоритет?
– Видете, и јас да сум во рамките на Унијата, сигурно соочена со тешките предизвици, ќе мислам прво на домот, не се потребни длабоки реформи само во ОН, исто така и во ЕУ. Па и во поглед, тоа е неспорно, и во поглед на мнозинството што е потребно особено за процесот на проширувањето. Оти никогаш не била поголема потребата од идентификување на она што е Европа и она што е ЕУ. Токму заради отпорноста, токму заради заедничките политики, но и тука ние имаме единствени, 100 постотно заедничка, хармонизирана политика надворешна и безбедносна со ЕУ. Друго заборавев да кажам. Ако постмониторин процесот за нас, тоа што е врзано за Советот на Европа, беше затворен, а тоа значи дека немаме проблеми врзани меѓу останатото и за третирањето на малцинствата и човековите права. Која е логиката сега од потребата ние повторно да го менуваме Уставот и повторно да бидеме пример дека сме покрај Индија и Хрватска, единствените држави што менувале преамбула на Уставот. Значи, тоа го изумив да го кажам дека е уште еден доказ. Уште да повторам. Оно што се случи со Сан Марино е исто така индикативно. Значи, замислете, во приватен бизнес, вие една држава во врска со банкарското да ја блокирате, тоа е неодржливо. И трето, шокирана сум од тоа што се случи во врска со нашето барање за партнерски однос во трите мориња. Таму нема ни малцинства, ни мнозинства, тоа е еден сојуз од друг тип. И тамо ние се соочивме со блокада од соседот. Што е за неверување. Да се надеваме дека нешто може да се смени.
На крај сме со интервјуто, претседателке до каде е промената на дипломатските претставници во Македонија, пополнување на испразнетите места, тоа е процес кој што трае, меѓутоа неопходни се промени, бидејќи помина две години од вашата наименување и две години уште малку од формирањето на новата влада?
– Во рамките според Законот за надворешни работи, значи, како што знаете, јас не сум сама таа што со указ именува амбасадори, постапката ја иницира министерот за дворешни работи, па доаѓа на Владата, па доаѓа преко премиерот, до тогаш е тајна, па се бара агреманин, итн. Си признавам и повторувам дека јас преферирам најпрво да ги пополниме со амбасадори од кариера, местата што се ослободени, тоа да ни биде политика во рамките на она што сега е законска обврска 50 50, би сакала да се покачи овој број, меѓутоа искрено гледам дека понекогаш и не мора да е некоја личност со кариера амбасадорска, а така да не дава резултати. Многу пати сум рекла, зашто да не и врвни новинари во надворешни работи, зашто да не од невладиниот сектор со докажани резултати, важно е да ги брани националните интереси и да е стручен и компетентен во областа во која што треба да настапува и се разбира да е вреден и да е упорен. Тука проблем настанува и во координацијата, бидејќи постапката не завршува само со нас, потребно е презентирање на програмата што се занемаруваше во претходниот мандат, се прескокнуваше. Образложението беше дека не се состанувала комисијата намерно. Еве јас кажувам дека треба Комисијата за надворешна политика, исто така, на дневен ред во соработка со Министерството, да ги процесуира овие предлози за да можеме ние да ги пополниме.
Имаме ние и во моментов квалификувани дипломати кои може да одговорат на своите обврски и мислам дека да, во соработка, еве повторувам, не зависи само од мене, еве и сега имам неколку, мислам дека на некој начин ќе креираме или ќе ја возобновиме дипломатската мрежа, која што ни е особено потребна, особено во најважните градови, особено во Брисел, треба да имаме квалитетен тим, овде треба да имаме квалитетна администрација што ја познава оваа проблематика. Јас имам врвен советник, морам да потенцирам, господинот Тилев, од кого можам да учам.
Се разбира не секогаш, јас морам и политички да размислувам, тој размислува експертски, но добредојдена е и критиката, и советите за надминување на некои проблеми, или на најважните проблеми.
Во право сте, јас се концентрирав на она што нас ни е врвен приоритет. Повторувам, ние сме биле од секогаш дел од Европа, не само географски, културно, историски и навистина не гледам јас друга дестинација освен бриселската, за да можеме ние, бидејќи и економски сме поврзан. Секако сме поврзани, логично е тоа да го заокружиме. И затоа ми се допадна обраќањето на господинот Антонио. Мислам дека не случајно ни се обрати нам во врска со проширувањето.
