Брисел, јули 2026 година – Европската Унија се наоѓа пред важен регулаторен тест: дали идните правила за тутунски и никотински производи ќе се засноваат на научни докази, реална проценка на ризик и пазарни ефекти или ќе се движат кон пристап што ги третира сите производи како да се исти. Ревизијата на Директивата за тутунски производи и Директивата за рекламирање на тутун повеќе не е само техничка постапка во Брисел. Таа стана прашање за тоа како Европа ги разбира јавното здравје, иновациите, конкурентноста и правото на политики што функционираат во реалноста.

Анализата на организацијата „Ние сме иновации“ и платформата „Пат кон иднина без чад“, објавена под наслов „Ревизијата на Директивата за тутунски производи и европската иновациска економија: преглед на доказите“, покажува дека јавната консултација на Европската комисија, спроведена од 18 мај до 15 јуни 2026 година, мобилизирала повеќе од 82.000 одговори од 138 земји. Над 90 проценти од доставените одговори содржеле најмалку една суштинска забелешка кон предложениот регулаторен правец, додека само околу 2 проценти изразиле јасна поддршка за построг пристап.

Овие бројки се важни затоа што покажуваат дека не станува збор за изолиран отпор, туку за широка и редок вид мобилизација. Според анализата, критички ставови имало кај 96 проценти од академските и истражувачките поднесоци, 94 проценти од поднесоците на компании, невладини организации и други организации, како и 93 проценти од индивидуалните граѓани. Дополнително, академски и истражувачки поднесоци пристигнале од 43 земји, што на дебатата и дава силна научна и меѓународна тежина.

Овој податок е релевантен и за земји како Македонија, иако не се членки на Европската унија. Европските правила често стануваат регулаторен ориентир за земјите кандидати, за регионалните пазари и за економиите што се усогласуваат со европското законодавство. Затоа дебатата во Брисел не останува затворена во рамките на ЕУ: таа испраќа сигнал и кон земјите од Западен Балкан за тоа каков тип политики ќе се преземаат во иднина — дали ќе се следи пристап заснован на докази, пропорционалност и реален ризик или ќе се прифаќаат унифицирани ограничувања без доволна проценка на локалниот пазар, нелегалната трговија и изборот на возрасните потрошувачи.

Во објавата на организацијата „Ние сме иновации“, суштината на консултацијата е поставена како судир меѓу две логики: унифицирана рестрикција и пропорционална регулатива заснована на докази. Организацијата нагласува дека различните групи учесници зборуваат од различни позиции, но нивните забелешки се спојуваат околу истата потреба: правилата да прават разлика меѓу производите и нивниот ризик.

„Иако учесниците во консултацијата зборуваат од различни позиции, низ нивните одговори се провлекува иста порака: потребна е пропорционална регулатива заснована на докази, а не пристап што сите никотински производи ги третира како да носат ист ризик како цигарите.“

— „Ние сме иновации“, анализа „Ревизијата на Директивата за тутунски производи и европската иновациска економија“, 8 јули 2026

Една од најважните пораки во извештајот доаѓа од научната и академската заедница: регулативата не смее да ги изедначува сите никотински производи, туку мора да ја препознае разликата во ризикот. Наместо општи забрани и унифицирани правила, академските и истражувачките поднесоци упатуваат на потреба од проценка според начинот на употреба, составот, изложеноста, присуството или отсуството на согорување и можните ефекти врз јавното здравје. Ова е суштинска разлика, бидејќи кај класичните цигари токму согорувањето е главниот извор на токсиколошки товар. Затоа производите што не се базираат на согорување не треба автоматски да се третираат како да имаат ист профил на ризик.

„Преминот од цигари кон никотински кесички може да значи намалување на здравствениот ризик за лицата што пушат.“

— Германски федерален институт за проценка на ризик, 2022 година, цитиран во анализата

Овој цитат не е аргумент за отсуство на правила, туку аргумент за попрецизни правила. Ако различни производи носат различен ризик, тогаш регулативата треба да ја одрази таа разлика. Во спротивно, европската политика ризикува да го казни токму она што треба внимателно да го процени: технолошката разлика, научниот доказ и потенцијалот за намалување на штета кај возрасни пушачи.

Извештајот покажува дека граѓаните, бизнисите и академската заедница гледаат на проблемот од различни агли, но се сретнуваат во истата точка. Граѓаните зборуваат за информиран избор и страв од пренасочување кон нелегални канали. Компаниите, трговците и организациите предупредуваат на работни места, инвестиции, локални бизниси, вредносни синџири и регулаторна предвидливост. Академската заедница бара докази, методологија, проценка на ризик и каузални анализи пред донесување мерки што можат да имаат долгорочни последици.

Ова е и економска приказна. Организацијата „Ние сме иновации“ предупредува дека неприлагодена регулатива може да ги зголеми фиксните трошоци за усогласување, да ги намали стимулите за подобрување на производите и да внесе несигурност во долгорочните инвестиции. Во економии засновани на знаење, регулаторниот дизајн влијае врз тоа каде ќе се финансира истражување и развој, каде ќе се создава интелектуална сопственост и каде ќе се гради производствен капацитет.

„Регулаторната несигурност ги одвраќа инвестициите во истражување и развој. Диференцираниот пристап, кој го признава различниот степен на ризик, може да поддржи повисок квалитет, иновации и поголема доверба кај инвеститорите.“

— Универзитетот „Нортистерн“ во Лондон, поднесок цитиран во анализата

Овој аргумент е особено важен во време кога Европската унија зборува за конкурентност, технолошки развој и намалување на иновацискиот јаз. Ако регулативата не прави разлика меѓу производите и не ја проценува цената на иновациите, таа може да испрати сигнал дека Европа е несигурна средина за долгорочни вложувања. Во извештајот се посочува дека кога долги инвестициски циклуси се преклопуваат со постојано отворање на регулаторни прашања, расте цената на капиталот и се испраќа сигнал што може да ги надмине границите на тутунскиот и никотинскиот сектор.

„Пошироката загриженост го надминува тутунскиот сектор: кога долгите инвестициски циклуси се соочуваат со постојано повторно отворање на регулативата, расте цената на капиталот во целата иновациска економија.“

— Универзитетот во Делавер, поднесок цитиран во анализата

Нелегалната трговија е еден од најконкретните ризици што се издвојуваат во процесот на консултација. Дел од учесниците предупредуваат дека забрани, прекумерни ограничувања, рестрикции на вкусови или изедначување на различни производи можат да ја пренасочат побарувачката кон нерегулирани канали. Тоа би значело помала институционална контрола, помала заштита на потрошувачите, изгубени буџетски приходи и посилен простор за нелегални оператори. Затоа ризикот од нелегална трговија не може да биде фуснота, туку мора да биде дел од централната проценка на ефектите.

Во своите заклучоци, организацијата „Ние сме иновации“ издвојува пет приоритети за идната ревизија: диференцијација според ризик, јасна проценка на трошоците за иновации, мерење на економските и работните ефекти, однапред проценет ризик од нелегална трговија и исполнување високи стандарди за каузални докази пред усвојување мерки. Овие приоритети не бараат послаба регулатива. Тие бараат регулатива која може да се одбрани со факти.

Заклучокот е дека европските институции добија сигнал што не треба да се сведе само на статистика. Повеќе од 82.000 одговори, 138 земји и над 90 проценти критички поднесоци покажуваат дека јавноста, експертите и засегнатите страни бараат политики што се попрецизни, поразумни и поефективни. Ова не е повик против регулација. Ова е повик против лоша регулација.

Ревизијата на Директивата за тутунски производи е повеќе од административен чекор. Таа е тест за европскиот капацитет да носи политики што се засновани на наука, проверливи податоци и реални последици. Ако регулативата ја препознае разликата меѓу производите, го земе предвид ризикот од нелегална трговија и ги процени ефектите врз иновациите, Европа може да покаже дека строгата политика не мора да биде слепа политика. Но ако сите производи се третираат исто, без оглед на ризикот и доказите, тогаш постои опасност правилата да изгледаат силно, а резултатите да бидат слаби.

Извор: Текстот е подготвен врз основа на анализата на организацијата „Ние сме иновации“ и платформата „Пат кон иднина без чад“, „Ревизијата на Директивата за тутунски производи и европската иновациска економија: преглед на доказите“, јули 2026 година, како и објавата на организацијата „Ние сме иновации“ од 8 јули 2026 година. Цитатите се наведени со институционална атрибуција според оригиналната анализа.